Anayasa Değişikliği Usulü

Ülkemizde konuşulmakta olan Anayasa değişikliği hususu gündemde yer almaktadır. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası sert anayasa olması nedeniyle değiştirilmesi de zordur.

Bir Anayasanın sert anayasa olması ne demektir?

1. Anayasa ile Kanunlar Arasında Hiyerarşi Olması

• Anayasa, diğer tüm yasal düzenlemelerin üstündedir.
• Kanunlar anayasaya aykırı olamaz.
• Anayasa Mahkemesi gibi kurumlar, kanunların anayasaya uygunluğunu denetler.

2. Anayasa Değişikliğinin Özel Usullere Bağlı Olması

• Anayasa değişikliği için genellikle nitelikli çoğunluk gerekir.
  • Örneğin: Türkiye’de TBMM’de üye tam sayısının 3/5’i ya da 2/3’ü aranır.
• Bazen referandum şartı da konulabilir.

3. Bazı Hükümlerin Değiştirilemez Olması

• Anayasada bazı maddeler “değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez” olarak belirtilir.
  • Örneğin: Türkiye Anayasası’nın ilk 3 maddesi bu kapsamdadır.

4. Özel Organların Denetim Yetkisi

• Anayasa Mahkemesi gibi yüksek yargı kurumları, yasa değişikliklerini iptal edebilir.
• Bu kurumlar, anayasanın üstünlüğünü korur.

5. Toplumun Geniş Katılımını Gerektiren Prosedürler

• Anayasa değişiklikleri çoğunlukla referandum gibi doğrudan halk oyuna sunulabilir.
• Demokratik meşruiyetin sağlanması önemlidir.

Anayasa değişikliği için belirli bir sayıda milletvekilinin çoğunluğu aranmaktadır. Bu nedenle de sert anayasa olup değiştirilmesi zordur.

1. Teklif Süreci

• Anayasa değişikliği teklifi, en az 200 milletvekili tarafından yapılabilir. (Bu sayı, TBMM’nin 600 milletvekili olduğu güncel durumda geçerlidir.)

2. Görüşme ve Oylama Süreci

• Anayasa değişikliği teklifleri, iki turda görüşülür ve oylanır.
• Her oylama gizli yapılır.
• İki tur arasında en az 48 saat süre olmalıdır.

3. Kabul İçin Gerekli Oy Sayısı

• Üye tamsayısının 3/5 çoğunluğu (360 milletvekili) ile kabul edilen değişiklikler, Cumhurbaşkanı tarafından ya:
  • Halkoyuna (referanduma) sunulur ya da
  • Cumhurbaşkanı isterse Meclis’e geri gönderebilir.
• Üye tamsayısının 2/3 çoğunluğu (400 milletvekili) ile kabul edilen değişiklikler ise:
  • Cumhurbaşkanı tarafından doğrudan yayımlanabilir ya da
  • Cumhurbaşkanı isterse halkoyuna sunabilir.

4. Referandum

• Eğer anayasa değişikliği 360-400 oy aralığında kabul edilir ve Cumhurbaşkanı halkoyuna sunarsa veya 400’ün üzerinde oyla kabul edilip yine de Cumhurbaşkanı halkoyuna götürmeyi tercih ederse, referandum yapılır.
• Halkoylaması sonucunda çoğunluk “evet” derse, değişiklik yürürlüğe girer.

5. Sınırlamalar

• Anayasanın ilk üç maddesi, yani:
  • Türkiye Devleti’nin şekli (cumhuriyet),
  • Cumhuriyetin nitelikleri (demokratik, laik, sosyal hukuk devleti vb.),
  • Devletin bütünlüğü ve resmi dili, bayrağı gibi temel ilkeleri
    değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez.

Anayasanın ilk 3 maddesi değiştirilebilir mi?

Anayasa’nın 4. maddesi, ilk üç maddenin korunmasını garanti altına alan bir hükümdür ve anayasa hukukunda çok tartışılan, teorik ve pratik açıdan önemli bir konudur. Bu maddeye dokunulup dokunulamayacağı ve bu yolla ilk üç maddenin dolaylı olarak değiştirilebilir olup olmadığı uzun yıllardır hem akademik hem siyasi düzlemde tartışma konusudur.

Madde 4 – Anayasanın 1 inci maddesindeki devletin şeklinin Cumhuriyet olduğu hakkındaki hüküm ile 2’nci maddesindeki Cumhuriyetin nitelikleri ve 3 üncü maddesi değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez.

Yani, değişmezlik güvencesi 4. maddeyle getirilmiş, bu madde hem bir koruma duvarı hem de bir “metin içi otokontrol” mekanizması gibi işler.

4. Madde Değiştirilemez, Dolayısıyla İlk 3 Madde de Dokunulamaz

Bu klasik yorumdur ve anayasa hukukunun ana akım görüşü bu şekildedir.

• 4. madde değiştirilemez çünkü kendisi de anayasanın bir parçasıdır ve açıkça “değiştirilemez” hükümler içerir.
• 4. madde kaldırılırsa, bu dolaylı olarak ilk üç maddenin değiştirilebilmesinin yolunu açar. Bu ise anayasanın kendini koruma refleksini ihlal eder.
• Bu nedenle, 4. maddeyi değiştirmek, anayasanın sistematiğine ve ruhuna aykırıdır.

Bu yaklaşıma göre, 4. maddeyi değiştirmek anayasal darbe anlamına gelir ve meşru kabul edilemez.

4. Madde Değiştirilebilir, Dolayısıyla İlk Üç Madde de Dolaylı Olarak Değiştirilebilir

Bu görüş, daha azınlıkta olmakla birlikte bazı anayasa hukukçular tarafından savunulur.

• Anayasa, milletin iradesiyle yapılır; milletin iradesi her şeyin üzerindedir.
• Eğer TBMM, halk desteğiyle 4. maddeyi kaldırırsa, bu demokratik meşruiyete dayanır.
• Bu görüşe göre, anayasanın hiçbir maddesi kutsal değildir; halk isterse anayasanın tamamını da değiştirir.

Bu görüş, özellikle otoriter rejimlerin anayasayı manipüle ederek demokratik rejimi ortadan kaldırabileceği tehlikesi nedeniyle eleştirilir.

Bu Tür Değişiklikler Anayasa Değil, Anayasal Düzenin Yıkılmasıdır

Bazı hukukçular şunu söyler:

• Anayasanın 4. maddesi, anayasa üstü norm haline gelmiştir.
• Bu maddeye yönelik değişiklik girişimleri, bir anayasa değişikliği değil, anayasal düzenin ortadan kaldırılmasıdır.
• Bu tür eylemler, anayasal olarak değil, devrimsel yollarla (de facto) olur.

Tamamen Yeni Bir Anayasa Yapılabilir Mi?

Yeni bir anayasa ancak kurucu iktidar eliyle yapılabilir. Bu da mevcut anayasanın değiştirilemez sınırlarını aşmayı gerektirir.

• Yeni bir anayasa, halk oylamasıyla yetkilendirilmiş Kurucu Meclis eliyle hazırlanabilir.
• Bunun için önce siyasi mutabakat gerekir.
• Ardından:
• Ya TBMM kendisini Kurucu Meclis ilan eder.
• Ya da yeni bir Kurucu Meclis oluşturulur (tarihsel örnek: 1921 – 1961 – 1982).

Bu yöntem, mevcut anayasanın dışına çıkmayı gerektirir. Dolayısıyla “hukuken değil, siyaseten meşru” kabul edilir.